داستان شهر استانبول | پادکست ویدئویی بی‌پلاس

بررسی موقعیت ژئوپلیتیک تنگه بسفر، دگرگونی کالبدی قسطنطنیه پس از فتح ۱۴۵۳، هم‌زیستی فرهنگ‌ها، معماری مساجد و کاخ‌ها و تبدیل آن به کلان‌شهر اقتصادی و فرهنگی ترکیه امروز.

استانبول یکی از شهرهای کم‌نظیر جهان است؛ شهری که در طول بیش از ۲۶۰۰ سال، شاهد شکل‌گیری و سقوط امپراتوری‌ها، محاصره‌های طولانی، جنگ‌های مذهبی، شکوفایی تجارت، ساخت بناهای باشکوه و دگرگونی‌های سیاسی بزرگ بوده است. این شهر در نقطه اتصال اروپا و آسیا قرار دارد و تنگه بسفر، دریای مرمره و شاخ طلایی، موقعیتی به آن بخشیده‌اند که در طول تاریخ برای فرمانروایان و بازرگانان اهمیت فراوانی داشته است.

استانبول در دوره‌های مختلف با نام‌های بیزانتیون، قسطنطنیه و استانبول شناخته می‌شد و پایتخت امپراتوری روم شرقی یا بیزانس و سپس امپراتوری عثمانی بود. در دوره روم نیز به مرکز امپراتوری تبدیل شد و در سال ۱۹۲۳، با تأسیس جمهوری ترکیه، جایگاه پایتختی کشور را به آنکارا واگذار کرد.

این شهر فقط مجموعه‌ای از بناهای تاریخی نیست؛ هر خیابان، دیوار، مسجد، کلیسا، کاخ و میدان آن می‌تواند بخشی از داستان برخورد تمدن‌های یونانی، رومی، بیزانسی، لاتین و عثمانی را روایت کند.

۱. موقعیت جغرافیایی و اهمیت راهبردی استانبول

7

استانبول در شمال غربی ترکیه و در دو سوی تنگه بسفر قرار گرفته است. بخش غربی آن در اروپا و بخش شرقی آن در آسیا واقع شده است. این موقعیت، استانبول را به یکی از مهم‌ترین نقاط ارتباطی میان دریای سیاه و دریای مدیترانه تبدیل کرده است.

سه ویژگی جغرافیایی در اهمیت تاریخی این شهر نقش اساسی داشته‌اند:

• تنگه بسفر: گذرگاه دریایی میان دریای سیاه و دریای مرمره که برای تجارت، جابه‌جایی ناوگان‌ها و کنترل مسیرهای دریایی اهمیت داشته است.
• شاخ طلایی: خور طبیعی و بندری مناسب که در طول تاریخ محل استقرار کشتی‌های تجاری و نظامی بوده است.
• شبه‌جزیره تاریخی: محدوده‌ای که شهر قدیمی در آن شکل گرفت و از چند طرف با آب احاطه شده بود؛ همین وضعیت، دفاع از شهر را آسان‌تر می‌کرد.

استانبول در گذشته در مسیر ارتباطی میان اروپا، آناتولی، قفقاز و خاورمیانه قرار داشت. کنترل این شهر به معنای دسترسی به مسیرهای مهم تجاری و نظامی بود. به همین دلیل، امپراتوری‌های مختلف برای تصرف، حفظ یا گسترش نفوذ خود در آن تلاش کردند.

۲. پیدایش استانبول؛ از بیزانتیون تا شهر یونانیان

9

بنیان‌گذاری شهر در حدود ۶۵۷ پیش از میلاد

بر اساس روایت سنتی، گروهی از مهاجران یونانی از شهر مگارا در یونان باستان، به رهبری فردی به نام بیزاس، در حدود سال ۶۵۷ پیش از میلاد شهری در محل استانبول امروزی بنا کردند. این شهر به نام بیزاس، «بیزانتیون» یا «بیزانتیوم» نام گرفت.

جزئیات این بنیان‌گذاری در منابع باستانی با افسانه‌ها آمیخته است؛ بنابراین، تاریخ دقیق آن را باید تاریخی سنتی و تقریبی دانست.

مهاجران یونانی به‌خوبی از موقعیت جغرافیایی منطقه بهره بردند. قرار گرفتن در کنار تنگه بسفر، امکان کنترل رفت‌وآمد کشتی‌ها و مشارکت در تجارت دریای سیاه را فراهم می‌کرد. شهر به‌تدریج به بندری مهم تبدیل شد که با شهرهای یونانی، مناطق اطراف دریای سیاه و سرزمین‌های آناتولی ارتباط داشت.

رویدادها و قدرت‌های مهم در دوره باستان

در سده‌های بعد، بیزانتیون بارها درگیر رقابت میان قدرت‌های منطقه‌ای شد. این شهر در جریان جنگ‌های ایران و یونان، در گستره تحولات دنیای یونانی قرار داشت و سپس تحت نفوذ قدرت‌های بزرگ‌تری مانند مقدونیه و روم درآمد.

در سال ۵۱۲ پیش از میلاد، در جریان لشکرکشی داریوش اول هخامنشی به نواحی اروپایی و منطقه بسفر، بیزانتیون در محدوده نفوذ امپراتوری هخامنشی قرار گرفت. بااین‌حال، وضعیت سیاسی شهر در دوره‌های بعد تغییر کرد و نباید آن را در تمام این دوره‌ها شهری با حکومت مستقیم و یکسان هخامنشی دانست.

در سده چهارم پیش از میلاد، شهر تحت تأثیر رقابت‌های مقدونی قرار گرفت. در سال ۱۹۶ میلادی نیز سپتیمیوس سوروس، امپراتور روم، پس از مقاومت شهر در جنگ داخلی روم آن را تصرف کرد و بخش‌هایی از آن را توسعه داد.

این تحولات زمینه را برای دگرگونی بزرگ بعدی فراهم کردند؛ زمانی که امپراتور روم تصمیم گرفت پایتخت خود را به این نقطه راهبردی منتقل کند.

۳. قسطنطنیه؛ زمانی که یک شهر به مرکز امپراتوری روم تبدیل شد

6

کنستانتین بزرگ و تولد پایتختی تازه

در اوایل سده چهارم میلادی، امپراتوری روم با بحران‌های سیاسی و نظامی متعددی روبه‌رو بود. کنستانتین اول، معروف به کنستانتین بزرگ، پس از پیروزی در جنگ‌های داخلی روم، تصمیم گرفت پایتختی تازه در بیزانتیون بنا کند.

در سال ۳۳۰ میلادی، شهر بازسازی‌شده و گسترش‌یافته به‌عنوان پایتخت جدید امپراتوری روم افتتاح شد. این شهر بعدها به نام قسطنطنیه، یعنی «شهر کنستانتین»، شهرت یافت.

کنستانتین شهر را به‌گونه‌ای توسعه داد که بتواند مرکز اداره امپراتوری، تجارت، تشریفات حکومتی و قدرت نظامی باشد. میدان‌ها، کاخ‌ها، کلیساها و بناهای عمومی تازه‌ای ساخته شدند و جمعیت شهر افزایش یافت.

اهمیت تاریخی این تصمیم: روم دیگر تنها مرکز اصلی قدرت امپراتوری نبود. قسطنطنیه به مرکز سیاسی مهمی تبدیل شد که موقعیت آن برای اداره سرزمین‌های اروپایی و آسیایی روم مناسب بود.

مسیحیت و شکل‌گیری هویت تازه شهر

کنستانتین از مسیحیت حمایت کرد، اما رسمی‌شدن مسیحیت به‌عنوان دین امپراتوری در دوره بعد، به‌ویژه در زمان تئودوسیوس اول در سال ۳۸۰ میلادی، صورت گرفت.

در قسطنطنیه، مسیحیت به‌تدریج نقشی اساسی در فرهنگ، هنر، معماری و سیاست پیدا کرد. کلیساها، آیین‌های مذهبی و نهادهای کلیسایی در زندگی شهر جایگاه برجسته‌ای یافتند.

از مهم‌ترین بناهای مذهبی اولیه شهر، کلیسای ایا ایرنه بود که در دوره بیزانس توسعه یافت و بعدها چندین بار بازسازی شد.

شخصیت‌های مهم این دوره

• کنستانتین بزرگ: بنیان‌گذار قسطنطنیه به‌عنوان پایتخت جدید روم.
• تئودوسیوس اول: امپراتوری که مسیحیت نیقیه‌ای در دوره او جایگاه رسمی‌تری در امپراتوری پیدا کرد و تقسیم حکومتی روم پس از مرگش در سال ۳۹۵ تثبیت شد.
• آرکادیوس: امپراتور بخش شرقی روم که پس از تقسیم امپراتوری، قسطنطنیه مرکز حکومت او بود.

از این زمان به بعد، قسطنطنیه به شهری تبدیل شد که سرنوشت آن با تاریخ امپراتوری روم شرقی گره خورد.

۴. عصر ژوستینین؛ شورش، آتش‌سوزی و ساخت ایاصوفیه

یکی از مهم‌ترین دوره‌های تاریخ قسطنطنیه، دوران حکومت ژوستینین اول، امپراتور روم شرقی از سال ۵۲۷ تا ۵۶۵ میلادی، بود. او می‌خواست شکوه امپراتوری روم را احیا کند و قسطنطنیه را به یکی از باشکوه‌ترین شهرهای جهان تبدیل کند.

شورش نیکا در سال ۵۳۲ میلادی

در ژانویه سال ۵۳۲ میلادی، اختلافات سیاسی و نارضایتی‌های اجتماعی به شورشی بزرگ در قسطنطنیه انجامید. دو گروه مشهور طرفدار ارابه‌رانان در میدان مسابقات، یعنی آبی‌ها و سبزها، در اعتراض به حکومت متحد شدند.

شورش به‌سرعت گسترش یافت. بخش‌هایی از شهر به آتش کشیده شد، ساختمان‌های عمومی آسیب دیدند و ایاصوفیه قدیمی در میان بناهای ویران‌شده قرار گرفت. شورشیان حتی در پی جایگزین کردن امپراتور بودند.

ژوستینین در آستانه فرار از شهر قرار گرفت، اما بنا بر روایت‌های تاریخی، تئودورا، همسرش، او را به ایستادگی تشویق کرد. نیروهای حکومتی شورش را سرکوب کردند و شمار زیادی از مردم کشته شدند.

این حادثه به یکی از خونین‌ترین شورش‌های تاریخ شهر تبدیل شد.

ساخت ایاصوفیه؛ بنایی برای نمایش قدرت

پس از شورش، ژوستینین دستور داد کلیسایی بزرگ‌تر و باشکوه‌تر در محل ایاصوفیه پیشین ساخته شود.

ساخت بنای جدید در سال ۵۳۲ آغاز شد و در سال ۵۳۷ میلادی به پایان رسید. دو معمار و مهندس برجسته، آنتِمیوسِ ترالِسی و ایزیدوروسِ میلتوسی، طراحی آن را بر عهده داشتند.

گنبد عظیم ایاصوفیه، فضای داخلی گسترده و استفاده هوشمندانه از نور، آن را به یکی از مهم‌ترین شاهکارهای معماری جهان تبدیل کرد. این بنا قرن‌ها مرکز اصلی تشریفات مذهبی امپراتوری روم شرقی بود.

ژوستینین همچنین دستور ساخت یا بازسازی کلیساها، آب‌راه‌ها، استحکامات و بناهای عمومی دیگری را صادر کرد.

قسطنطنیه؛ شهری با زیرساخت‌های پیشرفته

زندگی در پایتخت امپراتوری تنها به کاخ‌ها و کلیساها محدود نبود. شهر دارای بازارها، کارگاه‌ها، بندرها، حمام‌های عمومی، آب‌انبارها و میدان‌های بزرگی بود.

از آثار مهم این دوره و دوره‌های نزدیک به آن می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• آب‌انبار باسیلیکا: آب‌انباری زیرزمینی با ستون‌های متعدد که در دوره ژوستینین ساخته شد یا توسعه یافت و برای ذخیره آب شهر به کار می‌رفت.
• آب‌انبار و آب‌رسانی والنس: شبکه انتقال آب و سازه‌هایی که در دوره روم توسعه یافتند و بخشی از نیاز شهر به آب را تأمین می‌کردند.
• میدان اسب‌دوانی یا هیپودروم: مرکز مسابقات ارابه‌رانی، جشن‌های عمومی و رویدادهای سیاسی.

این بناها نشان می‌دهند که قسطنطنیه نه‌فقط مرکز حکومت، بلکه شهری با سازمان شهری و زیرساخت‌های پیچیده بود.

UNESCO World Heritage Centre

+1

۵. دیوارهای قسطنطنیه؛ شهری که بارها در برابر مهاجمان مقاومت کرد

8

یکی از دلایل ماندگاری قسطنطنیه، استحکامات دفاعی آن بود. شهر در طول تاریخ از سوی اقوام و قدرت‌های گوناگون محاصره شد، اما دیوارهای عظیم زمینی و موقعیت جغرافیایی آن، تصرف شهر را بسیار دشوار می‌کردند.

دیوارهای تئودوسیوسی

در اوایل سده پنجم میلادی، در دوران حکومت تئودوسیوس دوم، مجموعه‌ای از دیوارهای دفاعی در غرب شهر ساخته شد. این دیوارها با برج‌ها، خندق‌ها و چندین خط دفاعی طراحی شده بودند و بخش مهمی از آن‌ها تا امروز باقی مانده است.

طول دیوار زمینی اصلی حدود ۶٫۵ کیلومتر بود. این مجموعه از نمونه‌های برجسته مهندسی نظامی در جهان باستان و قرون وسطی محسوب می‌شود.

محاصره‌های مهم شهر

در طول قرن‌ها، قسطنطنیه در برابر حملات قدرت‌های مختلف مقاومت کرد:

• آوارها و ایرانیان ساسانی، ۶۲۶ میلادی: نیروهای آوار و متحدانشان شهر را از سمت خشکی محاصره کردند، درحالی‌که نیروهای ساسانی در سوی آسیایی بسفر حضور داشتند. دفاع شهر و شکست محاصره، نقطه عطفی در جنگ‌های آن دوره بود.
• محاصره اعراب، سده هفتم و اوایل سده هشتم: نیروهای خلافت اموی در چندین مرحله تلاش کردند قسطنطنیه را تصرف کنند، اما موفق نشدند.
• حملات روس‌ها: در سده‌های نهم و دهم میلادی، نیروهای روس به پیرامون شهر و منطقه بسفر حمله کردند.
• محاصره عثمانی در سال ۱۴۲۲: مراد دوم کوشید شهر را تصرف کند، اما قسطنطنیه همچنان در اختیار امپراتوری بیزانس باقی ماند.

دفاع موفق از شهر برای قرن‌ها به معنای حفظ یکی از مهم‌ترین مراکز مسیحیت شرقی و مانعی در مسیر گسترش برخی قدرت‌های منطقه‌ای بود.

۶. امپراتوری بیزانس؛ شکوفایی فرهنگ، علم و هنر

10

نام «بیزانس» که امروزه برای امپراتوری روم شرقی به کار می‌رود، از نام باستانی شهر گرفته شده است. ساکنان این امپراتوری خود را رومی می‌دانستند و قسطنطنیه را مرکز ادامه حیات امپراتوری روم به شمار می‌آوردند.

این امپراتوری پس از سقوط بخش غربی روم در سال ۴۷۶ میلادی، قرن‌ها به حیات خود ادامه داد.

دانشمندان و شخصیت‌های مهم

• پروکوپیوس: تاریخ‌نگار سده ششم که درباره جنگ‌ها و ساختمان‌های دوره ژوستینین اطلاعات ارزشمندی ثبت کرد.
• فوتیوس اول: دانشمند، نویسنده و پاتریارک قسطنطنیه در سده نهم که در انتقال و حفظ دانش کلاسیک نقش داشت.
• میکائیل پسِلوس: نویسنده، فیلسوف و تاریخ‌نگار سده یازدهم که درباره سیاست و زندگی دربار بیزانس نوشت.
• آنا کومننه: شاهزاده و تاریخ‌نگار بیزانسی در سده دوازدهم که کتاب الکسیاد را درباره حکومت پدرش، الکسیوس اول، نوشت.

هنر و معماری بیزانسی

هنرمندان بیزانسی از موزاییک‌های رنگی، زمینه‌های طلایی، شمایل‌های مذهبی و نقاشی‌های دیواری برای تزئین کلیساها استفاده می‌کردند.

یکی از نمونه‌های مهم این هنر، کلیسای خورا است که امروزه با نام مسجد کاریه نیز شناخته می‌شود. موزاییک‌ها و نقاشی‌های آن از آثار برجسته هنر بیزانسی در سده‌های پایانی امپراتوری هستند.

در دوره‌های مختلف، قسطنطنیه مرکز نسخه‌نویسی، آموزش الهیات، نگهداری متون یونانی و فعالیت‌های ادبی بود. بخشی از میراث فکری یونان باستان از طریق نسخه‌هایی که در جهان بیزانسی حفظ و بازنویسی شدند، به نسل‌های بعدی رسید.

جنگ‌های صلیبی و شکاف میان شرق و غرب

اختلافات مذهبی و سیاسی میان کلیسای شرقی و کلیسای غربی در طول قرن‌ها افزایش یافت. در سال ۱۰۵۴ میلادی، اختلاف میان نمایندگان پاپ و پاتریارک قسطنطنیه به رویدادی مشهور به انشقاق بزرگ انجامید؛ هرچند جدایی دو کلیسا حاصل روندی طولانی‌تر بود.

این اختلافات در کنار رقابت‌های سیاسی، روابط قسطنطنیه با اروپای غربی را پیچیده کرد و در نهایت زمینه یکی از تلخ‌ترین وقایع تاریخ شهر را فراهم ساخت.

۷. فاجعه سال ۱۲۰۴؛ وقتی صلیبیون قسطنطنیه را غارت کردند

6

در سال ۱۲۰۴ میلادی، نیروهای جنگ صلیبی چهارم به‌جای حرکت مستقیم به سوی هدف اصلی خود در سرزمین مقدس، به قسطنطنیه حمله کردند.

این لشکرکشی که در ابتدا با هدف جنگ علیه قدرت‌های مسلمان سازمان یافته بود، تحت تأثیر بدهی‌ها، رقابت‌های سیاسی و مداخله در منازعات داخلی بیزانس تغییر مسیر داد.

در آوریل ۱۲۰۴، صلیبیون شهر را تصرف کردند و دست به غارت گسترده زدند. آثار هنری، اشیای مذهبی و ثروت‌های فراوانی به تاراج رفتند و بسیاری از بناها آسیب دیدند.

پس از آن، امپراتوری لاتین در قسطنطنیه تأسیس شد و حکومت بیزانسی به مناطق دیگری عقب‌نشینی کرد.

بازگشت بیزانس

در سال ۱۲۶۱ میلادی، نیروهای نیکایی به رهبری میکائیل هشتم پالایولوگوس قسطنطنیه را بازپس گرفتند و حکومت بیزانسی دوباره در شهر مستقر شد.

اما امپراتوری دیگر قدرت و منابع گذشته را نداشت. جمعیت شهر کاهش یافته بود، بخش‌هایی از آن آسیب دیده بودند و رقابت با دولت‌های منطقه‌ای، از جمله عثمانیان، به‌تدریج شدیدتر شد.

این واقعه از مهم‌ترین نقاط عطف تاریخ قسطنطنیه بود؛ شهری که از محاصره‌های خارجی جان سالم به در برده بود، این بار از سوی سپاهیانی تصرف شد که بخشی از جهان مسیحی غرب به شمار می‌رفتند.

۸. سقوط قسطنطنیه در سال ۱۴۵۳؛ پایان یک امپراتوری و آغاز دوره‌ای تازه

6

یکی از مشهورترین وقایع تاریخ استانبول، فتح قسطنطنیه به دست عثمانیان در ۲۹ مه ۱۴۵۳ میلادی است. این رویداد به پایان امپراتوری بیزانس انجامید؛ امپراتوری‌ای که ریشه‌های آن به روم باستان می‌رسید.

محمد دوم؛ سلطان جوان عثمانی

در آن زمان، سلطان عثمانی محمد دوم، معروف به محمد فاتح، تنها ۲۱ سال داشت. او در سال ۱۴۵۱ به سلطنت رسیده بود و قصد داشت قسطنطنیه را به مرکز امپراتوری خود تبدیل کند.

در سوی مقابل، کنستانتین یازدهم پالایولوگوس، آخرین امپراتور بیزانس، با نیروهایی محدود از شهر دفاع می‌کرد.

چگونه شهر سقوط کرد؟

محاصره در آوریل ۱۴۵۳ آغاز شد. عثمانیان از توپخانه سنگین، نیروهای زمینی و ناوگان دریایی استفاده کردند. یکی از مشهورترین اقدامات این لشکرکشی، انتقال تعدادی از کشتی‌های عثمانی از مسیر زمینی به آب‌های شاخ طلایی بود؛ اقدامی که فشار بر دفاع شهر را افزایش داد.

پس از هفته‌ها نبرد، نیروهای عثمانی در ۲۹ مه به شهر وارد شدند. کنستانتین یازدهم در جریان نبرد پایانی کشته شد و حکومت بیزانس پایان یافت.

شخصیت‌های مهم فتح قسطنطنیه

• محمد دوم فاتح: فرمانده سپاه عثمانی و سلطان پس از فتح شهر.
• کنستانتین یازدهم: آخرین امپراتور بیزانس که در دفاع از شهر کشته شد.
• اوربان: توپ‌ساز مشهور مرتبط با ساخت توپ‌های بزرگ برای سپاه عثمانی؛ جزئیات زندگی و نقش دقیق او در منابع متفاوت است.
• زاغانوس پاشا: از فرماندهان و رجال نظامی عثمانی که در لشکرکشی محمد دوم نقش داشت.

پیامدهای فتح

پس از فتح، قسطنطنیه به مرکز اصلی حکومت عثمانی تبدیل شد. ساختار سیاسی، مالکیت بناها، ترکیب جمعیت و زندگی مذهبی شهر به‌تدریج دگرگون شد.

ایاصوفیه به مسجد تبدیل شد و محمد فاتح برنامه‌هایی برای بازسازی شهر، افزایش جمعیت و جذب صنعتگران، بازرگانان و گروه‌های مختلف مذهبی اجرا کرد.

فتح قسطنطنیه در تاریخ اروپا و خاورمیانه اهمیت فراوانی دارد، اما نباید آن را به‌تنهایی علت سقوط نظام فئودالی یا آغاز رنسانس دانست. این تحولات ریشه‌های گسترده‌تری داشتند و فتح شهر یکی از رویدادهای مهم در میان آن‌ها بود.

۹. استانبول در دوران عثمانی؛ از فتح شهر تا شکوفایی امپراتوری

8

پس از فتح قسطنطنیه، محمد دوم تصمیم گرفت شهر را به مرکز سیاسی و اداری امپراتوری عثمانی تبدیل کند. او برای بازسازی مناطق آسیب‌دیده، جذب جمعیت و احیای فعالیت‌های اقتصادی تلاش کرد. گروه‌هایی از مسلمانان، مسیحیان و یهودیان در شهر زندگی می‌کردند و ساختار جمعیتی آن به‌تدریج تغییر یافت.

محمد فاتح و بازسازی شهر

محمد دوم تنها یک فرمانده نظامی نبود؛ او به معماری، ادبیات، دانش و هنر نیز علاقه داشت. در دوره او، بناهای حکومتی، مراکز آموزشی، بازارها و مجموعه‌های مذهبی گسترش یافتند.

یکی از مهم‌ترین اقدامات او ساخت کاخ توپکاپی بود؛ مجموعه‌ای که به مرکز حکومت و اقامتگاه اصلی سلاطین عثمانی تبدیل شد. ساخت این کاخ در دهه‌های پس از فتح آغاز شد و در طول قرن‌ها، فرمانروایان بعدی بخش‌های تازه‌ای به آن افزودند.

Topkapi Palace Museum

+1

بایزید دوم و سلیم اول

پس از محمد فاتح، سلاطین دیگری نقش مهمی در گسترش نفوذ عثمانیان داشتند.

• بایزید دوم (۱۴۸۱–۱۵۱۲): در دوره او، نهادهای مذهبی، آموزشی و شهری گسترش یافتند و مهاجرت یهودیان سفاردی به قلمرو عثمانی، به‌ویژه پس از اخراج آنان از اسپانیا در سال ۱۴۹۲، اهمیت یافت.
• سلیم اول (۱۵۱۲–۱۵۲۰): با فتوحات خود در خاورمیانه، قلمرو عثمانی را گسترش داد. پس از فتح مصر در سال ۱۵۱۷، اهمیت سیاسی و مذهبی استانبول افزایش یافت و ارتباط آن با مراکز مهم جهان اسلام گسترده‌تر شد.

سلیمان قانونی؛ دوران اوج قدرت عثمانی

در دوران حکومت سلیمان اول، مشهور به سلیمان قانونی یا سلیمان باشکوه (۱۵۲۰–۱۵۶۶)، امپراتوری عثمانی به یکی از قدرت‌های بزرگ جهان تبدیل شد.

استانبول در این دوره مرکز تصمیم‌گیری درباره جنگ‌ها، روابط دیپلماتیک، تجارت، قوانین و اداره سرزمین‌هایی در اروپا، آسیا و آفریقا بود.

یکی از برجسته‌ترین چهره‌های این عصر، معمار سنان بود؛ معمار ارشد عثمانی که بناهای متعددی در استانبول و دیگر شهرهای امپراتوری طراحی کرد.

از مهم‌ترین آثار مرتبط با این دوره، مسجد سلیمانیه است که ساخت آن بین سال‌های ۱۵۵۰ تا ۱۵۵۷ میلادی انجام شد. این مجموعه تنها مسجد نبود؛ مدرسه، بیمارستان، کتابخانه، حمام و بخش‌های خدماتی نیز داشت و نمونه‌ای از پیوند معماری، آموزش و سازمان اجتماعی در شهر عثمانی بود.

خرم سلطان و نقش زنان در دربار

خرم سلطان، همسر سلیمان قانونی، از زنان تأثیرگذار دربار عثمانی بود. او در امور خیریه و ساخت مجموعه‌های عمومی نقش داشت و در تحولات سیاسی دربار نیز تأثیرگذار بود.

در قرن‌های بعد، زنان خاندان سلطنتی و مادران سلاطین نیز در حمایت مالی از بناهای عمومی، مساجد، مدارس، آب‌انبارها و مجموعه‌های خیریه نقش مهمی ایفا کردند.

استانبول در قرن هفدهم

در این دوره، شهر همچنان مرکز بزرگ سیاسی و اقتصادی امپراتوری بود. یکی از مهم‌ترین بناهای آن، مسجد سلطان احمد یا مسجد آبی است که در اوایل قرن هفدهم ساخته شد.

ساخت این بنا در سال ۱۶۰۹ آغاز شد و در حدود سال ۱۶۱۷ به پایان رسید. مسجد با گنبدهای آبشاری، کاشی‌های تزئینی و شش مناره، به یکی از شناخته‌شده‌ترین نمادهای استانبول تبدیل شد.

در همین دوره، مسجد جدید یا ینی جامع نیز در محدوده امینونو و نزدیک بازارهای بندری ساخته شد؛ پروژه‌ای که تکمیل آن چند دهه طول کشید و در سال ۱۶۶۳–۱۶۶۴ به مرحله نهایی رسید.

۱۰. بناهای تاریخی مهم استانبول؛ آثاری از چندین تمدن

استانبول به دلیل حفظ آثار دوره‌های روم، بیزانس و عثمانی، مجموعه‌ای کم‌نظیر از معماری تاریخی را در خود جای داده است. بخش‌های مهمی از این میراث در سال ۱۹۸۵ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدند.

UNESCO World Heritage Centre

+1

۱. ایاصوفیه

ساخت بنای کنونی: ۵۳۲–۵۳۷ میلادی

ایاصوفیه ابتدا کلیسای بزرگ مسیحی بود، پس از فتح شهر در سال ۱۴۵۳ به مسجد تبدیل شد، در سال ۱۹۳۵ به‌عنوان موزه گشایش یافت و در سال ۲۰۲۰ دوباره به کاربری مسجد بازگشت. گنبد عظیم، موزاییک‌های بیزانسی و عناصر معماری عثمانی، دوره‌های مختلف تاریخ شهر را در یک بنا جمع کرده‌اند.

۲. کاخ توپکاپی

ساخت اصلی: حدود ۱۴۶۰–۱۴۷۸ میلادی

اقامتگاه اصلی بسیاری از سلاطین عثمانی و مرکز حکومت برای نزدیک به چهار قرن بود. حیاط‌های متعدد، تالارهای تشریفاتی، خزانه، حرم‌سرا و مجموعه آثار تاریخی آن، تصویری از زندگی دربار و اداره امپراتوری ارائه می‌کنند.

۳. مسجد سلطان احمد

اوایل قرن هفدهم میلادی

این مسجد که به مسجد آبی نیز شهرت دارد، با شش مناره، گنبدهای بزرگ و کاشی‌های آبی‌رنگ شناخته می‌شود. ساخت آن در دوره سلطان احمد اول انجام شد و در مقابل مجموعه ایاصوفیه قرار دارد.

۴. مسجد سلیمانیه

۱۵۵۰–۱۵۵۷ میلادی

شاهکار معمار سنان در دوران سلیمان قانونی. این مجموعه مسجد، مدرسه، بیمارستان، کتابخانه و بناهای خدماتی را در بر می‌گیرد و نمونه‌ای مهم از معماری و سازمان اجتماعی عثمانی است.

۵. آب‌انبار باسیلیکا

قرن ششم میلادی

آب‌انباری زیرزمینی با صدها ستون که برای ذخیره و تأمین آب شهر ساخته شد. ستون‌های سنگی، نورپردازی و سرهای مدوسا آن، این سازه را به یکی از آثار شاخص مهندسی دوره بیزانس تبدیل کرده‌اند.

۶. دیوارهای تئودوسیوسی

اوایل قرن پنجم میلادی

مجموعه‌ای از دیوارها، برج‌ها و استحکامات دفاعی که برای محافظت از قسطنطنیه ساخته شدند. این دیوارها در محاصره‌های متعدد نقش داشتند و هنوز بخش‌های قابل‌توجهی از آن‌ها پابرجاست.

۷. هیپودروم قسطنطنیه

دوره روم و بیزانس

میدان مسابقات ارابه‌رانی که بعدها مرکز گردهمایی‌های سیاسی و عمومی نیز شد. ستون مارپیچ، ابلیسک تئودوسیوس و ستون سنگی دیواردار از یادگارهای تاریخی این میدان هستند.

۸. برج گالاتا

ساخت برج کنونی: ۱۳۴۸ میلادی

این برج را جنوایی‌ها در منطقه گالاتا ساختند؛ منطقه‌ای که در شمال شاخ طلایی قرار داشت و در تجارت دریایی اهمیت داشت. برج در دوره‌های مختلف برای دیده‌بانی و نظارت بر آتش‌سوزی‌ها استفاده شد.

۹. کاخ دولما باغچه

۱۸۴۳–۱۸۵۶ میلادی

کاخی باشکوه در ساحل بسفر که در دوره سلطان عبدالمجید اول ساخته شد. معماری آن تلفیقی از سنت دربار عثمانی و سبک‌های اروپایی است. از میانه قرن نوزدهم، اقامتگاه اصلی سلطنتی به این مجموعه منتقل شد.

۱۰. کلیسای خورا یا مسجد کاریه

بنا با ریشه‌های بیزانسی؛ تزئینات شاخص قرن‌های چهاردهم و پانزدهم

این بنا به‌خاطر موزاییک‌ها و نقاشی‌های دیواری خود شهرت دارد. آثار هنری آن، روایت‌های مسیحی را با جزئیات تصویری فراوان نمایش می‌دهند و برای شناخت هنر اواخر دوره بیزانس اهمیت زیادی دارند.

۱۱. موزه‌های باستان‌شناسی استانبول

این مجموعه از مهم‌ترین مراکز نگهداری آثار باستانی ترکیه است. آثار یونانی، رومی، خاور نزدیک باستان و تابوت‌های سنگی تاریخی در آن نگهداری می‌شوند. برای آشنایی با تاریخ فراتر از دوره بیزانس و عثمانی، بازدید از آن اهمیت دارد.

۱۲. بازار بزرگ استانبول

هسته اولیه در قرن پانزدهم میلادی

بازار بزرگ از مراکز اصلی تجارت شهر در دوره عثمانی بود. شبکه‌ای از گذرگاه‌ها، حجره‌ها و بازارهای تخصصی در آن شکل گرفت که با تجارت پارچه، جواهرات، صنایع دستی و کالاهای وارداتی ارتباط داشت.

۱۳. آرامگاه سلیمان قانونی و خرم سلطان

آرامگاه‌های این دو شخصیت در محوطه مجموعه سلیمانیه قرار دارند. تزئینات کاشی‌کاری و معماری گنبدی آن‌ها، جایگاه خاندان سلطنتی و سنت ساخت آرامگاه‌های باشکوه در دوره عثمانی را نشان می‌دهد.

۱۱. بناهای تاریخی کمتر شناخته‌شده اما مهم

7

در کنار بناهای مشهور، آثار دیگری نیز برای شناخت تاریخ استانبول اهمیت دارند:

• کلیسای ایا ایرنه: از کلیساهای مهم دوره بیزانس که در محوطه تاریخی نزدیک کاخ توپکاپی قرار دارد.
• مسجد کوچک ایاصوفیه: بنایی با ریشه‌های بیزانسی که در دوره عثمانی به مسجد تبدیل شد.
• قنات والنس: سازه‌ای از سامانه آب‌رسانی روم شرقی که بخش‌هایی از آن در بافت شهری امروزی دیده می‌شود.
• قلعه روملی حصار: دژی که محمد دوم در سال ۱۴۵۲، پیش از فتح قسطنطنیه، در ساحل اروپایی بسفر ساخت تا کنترل عبور و مرور دریایی را تقویت کند.
• کاخ بیلربیی: اقامتگاه سلطنتی در ساحل آسیایی بسفر که در قرن نوزدهم ساخته شد.
• مسجد فاتح: مجموعه‌ای مذهبی و آموزشی که به فرمان محمد فاتح ساخته شد و نقش مهمی در توسعه شهر عثمانی داشت.
• برج دختر: برجی تاریخی در جزیره‌ای کوچک در تنگه بسفر که درباره پیدایش و کاربردهای قدیمی آن روایت‌های مختلفی وجود دارد؛ افسانه‌های مشهور مربوط به شاهزاده و مار را نباید با تاریخ مستند آن یکی دانست.
• مسجد رستم پاشا: مسجدی از دوره عثمانی که به‌خاطر کاشی‌های ایزنیک و تزئینات داخلی خود شناخته می‌شود.

این بناها در کنار یکدیگر نشان می‌دهند که تاریخ معماری استانبول تنها تاریخ قصرها و مساجد بزرگ نیست؛ زیرساخت‌های شهری، دژها، بازارها و عبادتگاه‌های کوچک‌تر نیز بخش مهمی از هویت آن را شکل داده‌اند.

۱۲. استانبول در قرن هجدهم؛ عصر لاله‌ها و تغییرات فرهنگی

9

در اوایل قرن هجدهم، دوره‌ای در تاریخ عثمانی شکل گرفت که به عصر لاله‌ها شهرت دارد. این دوره معمولاً با سال‌های ۱۷۱۸ تا ۱۷۳۰ میلادی شناخته می‌شود.

در دوران حکومت احمد سوم و صدراعظمی ابراهیم پاشا، دربار عثمانی توجه بیشتری به باغ‌سازی، تشریفات، هنرهای تزئینی و برخی دستاوردهای فرهنگی اروپا نشان داد.

در سال ۱۷۲۷، ابراهیم متفرقه و سعید افندی در تأسیس چاپخانه‌ای با حروف متحرک عربی در قلمرو عثمانی نقش داشتند. این چاپخانه از نشانه‌های مهم تغییرات فرهنگی آن دوره بود؛ هرچند چاپ کتاب در امپراتوری عثمانی پیش از آن نیز به شکل‌های دیگر، از جمله چاپ آثار غیراسلامی به زبان‌های دیگر، سابقه داشت.

عصر لاله‌ها در سال ۱۷۳۰، در پی شورشی به رهبری پاترونا خلیل، پایان یافت. این شورش به برکناری احمد سوم انجامید.

در قرن هجدهم، استانبول همچنان مرکز دربار و تجارت بود، اما امپراتوری با چالش‌های نظامی و مالی روبه‌رو شد. این شرایط زمینه اصلاحات گسترده‌تر قرن نوزدهم را فراهم کرد.

۱۳. قرن نوزدهم؛ اصلاحات عثمانی و چهره تازه استانبول

9

در قرن نوزدهم، امپراتوری عثمانی تلاش کرد ساختارهای اداری، نظامی، حقوقی و آموزشی خود را تغییر دهد. این اصلاحات بر چهره استانبول نیز تأثیر گذاشتند.

فرمان تنظیمات در سال ۱۸۳۹

در سوم نوامبر ۱۸۳۹، فرمان تنظیمات در باغ گلخانه کاخ توپکاپی اعلام شد. این فرمان آغاز مرحله‌ای مهم از اصلاحات حکومتی بود که هدف آن بازتنظیم اداره کشور، مالیات، نظام قضایی و امنیت حقوقی اتباع امپراتوری عنوان می‌شد.

انتقال دربار به کاخ دولما باغچه

سلطان عبدالمجید اول دستور ساخت کاخ دولما باغچه را صادر کرد. با تکمیل آن در میانه قرن نوزدهم، مرکز اقامت و تشریفات دربار به این کاخ ساحلی منتقل شد.

این تغییر، گذار بخشی از دربار عثمانی به معماری و تشریفات متأثر از اروپا را نشان می‌دهد؛ هرچند کاخ توپکاپی اهمیت تاریخی و نمادین خود را حفظ کرد.

استانبول؛ شهری چندزبانه و چندمذهبی

در قرن نوزدهم، استانبول محل زندگی گروه‌های مختلف ترک، یونانی، ارمنی، یهودی، عرب، بالکانی و دیگر جوامع بود. محله‌های شهر از نظر زبان، مذهب، فعالیت اقتصادی و معماری تنوع فراوانی داشتند.

در این دوره، خیابان‌های تجاری، سفارتخانه‌ها، مدارس جدید، چاپخانه‌ها و شبکه‌های حمل‌ونقل گسترش یافتند. در منطقه بی‌اوغلو، بناها و خیابان‌هایی با تأثیرات معماری اروپایی شکل گرفتند.

۱۴. جنگ جهانی اول و پایان حکومت عثمانی در استانبول

10

در اوایل قرن بیستم، امپراتوری عثمانی با بحران‌های سیاسی و نظامی گسترده‌ای روبه‌رو شد. جنگ‌های بالکان و سپس جنگ جهانی اول، فشار شدیدی بر دولت وارد کردند.

عثمانی‌ها در جنگ جهانی اول در کنار قدرت‌های مرکز، از جمله آلمان، جنگیدند و در پایان جنگ شکست خوردند.

در ۱۳ نوامبر ۱۹۱۸، نیروهای متفقین وارد استانبول شدند و شهر در دوره پس از جنگ تحت اشغال قرار گرفت. این وضعیت در سال‌های جنگ استقلال ترکیه به یکی از مسائل اصلی سیاست و جامعه تبدیل شد.

مصطفی کمال آتاتورک و شکل‌گیری جمهوری ترکیه

مصطفی کمال آتاتورک رهبری جنبش ملی ترکیه را بر عهده داشت؛ جنبشی که در برابر شرایط پس از جنگ و طرح‌های تقسیم قلمرو عثمانی شکل گرفت.

در ۲۹ اکتبر ۱۹۲۳، جمهوری ترکیه اعلام شد. آنکارا در ۱۳ اکتبر همان سال به‌عنوان مرکز حکومت انتخاب شده بود و استانبول دیگر پایتخت کشور نبود.

در ۶ اکتبر ۱۹۲۳، نیروهای ترکیه وارد استانبول شدند و خروج نیروهای اشغالگر در همان ماه تکمیل شد. در سال ۱۹۲۴، کاخ توپکاپی به موزه تبدیل شد؛ تغییری که نشان‌دهنده انتقال بناهای سلطنتی از فضای حکومت به حوزه میراث فرهنگی بود.

Istanbul Government

+2

۱۵. استانبول در دوران جمهوری ترکیه؛ از شهر امپراتوری تا کلان‌شهر جهانی

7

پس از تأسیس جمهوری، استانبول با وجود از دست دادن جایگاه پایتختی، همچنان یکی از مهم‌ترین مراکز اقتصادی، فرهنگی و جمعیتی ترکیه باقی ماند.

در قرن بیستم، مهاجرت از مناطق مختلف ترکیه به شهر افزایش یافت. توسعه صنعتی، ساخت جاده‌ها و پل‌ها، گسترش محله‌های مسکونی و رشد حمل‌ونقل عمومی، چهره شهر را تغییر داد.

تحولات مهم استانبول معاصر

• ۱۹۳۰: نام رسمی بین‌المللی شهر به‌تدریج به شکل Istanbul تثبیت شد؛ این نام در زبان ترکی پیش از آن نیز رایج بود.
• ۱۹۷۳: نخستین پل بسفر افتتاح شد و ارتباط زمینی میان دو بخش اروپایی و آسیایی شهر را گسترش داد.
• ۱۹۸۵: مناطق تاریخی استانبول در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدند.
• ۱۹۸۸: دومین پل بسفر، معروف به پل فاتح سلطان محمد، افتتاح شد.
• دهه‌های پایانی قرن بیستم: رشد سریع جمعیت و ساخت‌وساز، استانبول را به کلان‌شهری گسترده با مسائل پیچیده شهری تبدیل کرد.
• ۲۰۰۰ و پس از آن: گسترش شبکه مترو، خطوط ریلی، تونل‌ها و پل‌ها، ارتباط میان محله‌های شهر و دو سوی بسفر را تغییر داد.
• ۲۰۱۳: تونل ریلی مارمارای که اروپا و آسیا را از زیر تنگه بسفر به هم متصل می‌کند، برای استفاده عمومی افتتاح شد.

زلزله و آسیب‌پذیری تاریخی شهر

استانبول در منطقه‌ای قرار دارد که در معرض خطر زلزله است. زلزله‌های تاریخی، از جمله زمین‌لرزه سال ۱۵۰۹ که در منابع عثمانی به «قیامت کوچک» شهرت یافت، خسارت‌های گسترده‌ای به شهر وارد کردند.

زلزله بزرگ سال ۱۷۶۶ نیز بخش‌هایی از شهر و بناهای تاریخی آن را آسیب‌پذیر کرد. امروزه حفاظت از بناهای قدیمی، مقاوم‌سازی ساختمان‌ها و آمادگی در برابر زلزله از موضوعات مهم برنامه‌ریزی شهری استانبول است.

۱۶. شخصیت‌های مهم تاریخ استانبول

جدول زیر مهم‌ترین فرمانروایان، دانشمندان و چهره‌هایی را معرفی می‌کند که در تاریخ شهر یا شکل‌گیری بناها و فرهنگ آن نقش داشته‌اند.

۱۷. خط زمانی مهم‌ترین اتفاقات تاریخ استانبول

این جدول برای استفاده در تایم‌لاین تاریخی سایت «تاریخ گشت» مناسب است.

۱۸. فرهنگ، ادیان و زندگی اجتماعی استانبول

8

استانبول در طول تاریخ محل زندگی جوامع گوناگون بوده است. مسلمانان، مسیحیان ارتدوکس، ارامنه، کاتولیک‌ها و یهودیان، هر یک در دوره‌های مختلف در شکل‌گیری فرهنگ شهر سهم داشته‌اند.

این تنوع را می‌توان در معماری، غذا، موسیقی، زبان، بازارها و سنت‌های محله‌ای مشاهده کرد.

محله‌های تاریخی

• سلطان‌احمد: قلب تاریخی شهر و محل قرارگیری ایاصوفیه، مسجد آبی، هیپودروم و کاخ توپکاپی.
• گالاتا: منطقه‌ای با سابقه حضور بازرگانان جنوایی و پیوندهای تجاری دریایی.
• بی‌اوغلو: مرکز فرهنگی و تجاری با بناهای تاریخی، خیابان استقلال و گذرگاه‌های قدیمی.
• امینونو: منطقه‌ای نزدیک شاخ طلایی و بازارهای تاریخی که تجارت دریایی در توسعه آن نقش داشته است.
• فاتح: بخش مهمی از شبه‌جزیره تاریخی که بناهای مذهبی و محله‌های قدیمی فراوانی دارد.
• بالاط: محله‌ای تاریخی با خانه‌های رنگارنگ و نشانه‌هایی از حضور جوامع مختلف مذهبی.

چرا استانبول از نظر فرهنگی اهمیت دارد؟

استانبول در طول قرن‌ها محل انتقال دانش، هنر و کالا میان شرق و غرب بوده است. معماری بیزانسی و عثمانی، سنت‌های آشپزی، موسیقی شهری، خوشنویسی، سرامیک‌سازی و صنایع دستی در این شهر با یکدیگر تلاقی کرده‌اند.

بازار بزرگ و بازار ادویه نمونه‌هایی از اهمیت تجارت در شکل‌گیری زندگی روزمره شهر هستند. در کنار آن‌ها، کافه‌ها، مراکز فرهنگی، موزه‌ها و محله‌های تاریخی، استانبول را به شهری تبدیل کرده‌اند که گذشته و زندگی معاصر در آن هم‌زمان دیده می‌شوند.

۱۹. اهمیت جهانی و میراث تاریخی استانبول

مناطق تاریخی استانبول در سال ۱۹۸۵ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدند. این میراث در چهار محدوده اصلی معرفی می‌شود:

1. پارک باستان‌شناسی سلطان‌احمد، شامل بناهایی مانند ایاصوفیه، ایا ایرنه، هیپودروم و کاخ توپکاپی.
2. محدوده حفاظت‌شده سلیمانیه.
3. محدوده تاریخی زِیرک، با بناهایی که ریشه در معماری مذهبی بیزانسی دارند.
4. محدوده دیوارهای تاریخی شهر.

ارزش این مجموعه تنها به قدمت آثار محدود نیست؛ بناهای آن مراحل گوناگون تاریخ سیاسی، مذهبی، نظامی و هنری منطقه را نشان می‌دهند.

UNESCO World Heritage Centre

+1

استانبول همچنین برای مطالعه تاریخ جنگ‌های صلیبی، گسترش اسلام، روابط اروپا و آسیا، تجارت دریایی، تاریخ معماری، امپراتوری‌های قرون وسطی و تحولات جهان مدرن اهمیت دارد.

جمع‌بندی؛ چرا استانبول یکی از شهرهای کلیدی تاریخ جهان است؟

استانبول شهری است که در آن می‌توان تحول یک شهر بندری یونانی را به پایتخت روم، مرکز امپراتوری بیزانس، پایتخت عثمانی و سپس کلان‌شهری مدرن دنبال کرد.

اهمیت آن را می‌توان در پنج محور خلاصه کرد:

• سیاسی و نظامی: کنترل گذرگاه بسفر و موقعیت دفاعی ویژه، شهر را به هدفی راهبردی برای امپراتوری‌ها تبدیل کرد.
• مذهبی: ایاصوفیه و دیگر بناهای تاریخی، تحولات مسیحیت شرقی و اسلام عثمانی را بازتاب می‌دهند.
• معماری: دیوارهای بیزانسی، آب‌انبارهای رومی، کاخ‌های عثمانی و مساجد باشکوه، نمونه‌هایی از چندین سنت معماری هستند.
• اقتصادی: بنادر و بازارهای شهر، ارتباط میان دریای سیاه، مدیترانه، اروپا و آسیا را تقویت کردند.
• فرهنگی: زندگی جوامع مختلف در کنار یکدیگر، میراثی متنوع از هنر، زبان، غذا و سنت‌های شهری به وجود آورد.

استانبول را نمی‌توان فقط با یک دوره تاریخی شناخت؛ هویت آن حاصل لایه‌های تاریخی متعددی است که در طول بیش از دو هزار سال روی یکدیگر شکل گرفته‌اند.

منابع پیشنهادی برای مطالعه بیشتر

• یونسکو — مناطق تاریخی استانبول
• وزارت فرهنگ و گردشگری ترکیه — شبه‌جزیره تاریخی استانبول
• اداره کاخ‌های ملی ترکیه — تاریخ کاخ توپکاپی

این مطالب می‌تواند پایه یک صفحه مرجع برای «تاریخ استانبول» در سایت تاریخ گشت باشد؛ با پیوند به صفحه‌های جداگانه درباره بیزانس، فتح قسطنطنیه، امپراتوری عثمانی، ایاصوفیه، کاخ توپکاپی و شخصیت‌هایی مانند کنستانتین بزرگ، ژوستینین و محمد فاتح.