از شکوه ساسانیان تا سقوط روم غربی؛ داستان جهان در قرن چهارم و پنجم میلادی

تصور کنید در قرن چهارم میلادی زندگی می‌کنید. هنوز جاده‌های بزرگ روم، کاروان‌های تجاری ایران و مسیرهای باستانی آسیا، سرزمین‌های دور را به هم پیوند می‌دهند. در شهرهای بزرگ، بازرگانان کالاهای گوناگون را معامله می‌کنند؛ کشاورزان زمین‌های امپراتوری‌ها را آباد نگه می‌دارند و پادشاهان برای حفظ مرزهای خود، ارتش‌هایی عظیم آماده می‌کنند.

اما زیر این ظاهر باشکوه، جهان در حال تغییر است.

در غرب، امپراتوری روم با بحران‌های سیاسی، فشارهای نظامی و دگرگونی‌های مذهبی روبه‌روست. در شرق، شاهنشاهی ساسانی می‌کوشد جایگاه خود را به‌عنوان یکی از قدرت‌های بزرگ جهان حفظ کند. در هند، فرمانروایان گوپتا زمینه شکوفایی هنر و دانش را فراهم می‌کنند و در چین، حکومت‌های رقیب برای کنترل سرزمین‌های پهناور این کشور با یکدیگر می‌جنگند.

در همین زمان، اقوام کوچ‌نشین اوراسیا نیز نقش مهم‌تری در سیاست جهان پیدا می‌کنند. حرکت آن‌ها به سوی مرزهای امپراتوری‌ها، موج‌هایی از جنگ، مهاجرت و جابه‌جایی جمعیت را به راه می‌اندازد.

قرن چهارم و پنجم میلادی فقط دوره جنگ پادشاهان نبود؛ این دو قرن، زمان تغییر مسیر تاریخ جهان بودند؛ تغییراتی که بعضی از آن‌ها برای قرن‌ها باقی ماندند.

ایران ساسانی؛ قدرتی میان روم و جهان شرق

در آغاز قرن چهارم میلادی، شاهنشاهی ساسانی هنوز یکی از مهم‌ترین قدرت‌های غرب آسیا بود. این حکومت که در سال ۲۲۴ میلادی به دست اردشیر بابکان تأسیس شده بود، میراث اشکانیان را پشت سر گذاشته و ساختار سیاسی و نظامی تازه‌ای ایجاد کرده بود.

ساسانیان در سرزمینی گسترده حکومت می‌کردند که بخش‌های مهمی از فلات ایران، بین‌النهرین و مناطق پیرامونی را در بر می‌گرفت. پایتخت و مرکز مهم سیاسی آن‌ها، تیسفون در نزدیکی بغداد امروزی بود؛ شهری که در قلب شبکه‌های تجاری و ارتباطی منطقه قرار داشت.

اما مهم‌ترین چالش ایران، همسایه قدرتمند غربی آن بود: امپراتوری روم.

شاپور دوم؛ پادشاهی که بخش بزرگی از عمرش را در جنگ گذراند

شاپور دوم در سال ۳۰۹ میلادی به پادشاهی رسید. بر اساس روایت‌های تاریخی، او از هنگام تولد به سلطنت منصوب شده بود و در دوران کودکی، اداره حکومت بر عهده بزرگان و مقام‌های دربار قرار داشت. با رسیدن به سن جوانی، نقش مستقیم‌تری در اداره کشور و لشکرکشی‌ها پیدا کرد.

در دوره طولانی سلطنت او، ساسانیان هم در مرزهای جنوبی و خلیج فارس با برخی قبایل عرب درگیر شدند و هم در غرب با روم جنگیدند. مسئله ارمنستان نیز بارها ایران و روم را در برابر یکدیگر قرار داد؛ زیرا هر دو قدرت می‌خواستند نفوذ سیاسی بیشتری در این منطقه داشته باشند.

این جنگ‌ها فقط بر سر تصرف زمین نبودند. کنترل شهرهای مرزی، مسیرهای تجاری، گذرگاه‌های کوهستانی و حکومت‌های وابسته می‌توانست توازن قدرت را تغییر دهد.

در سال ۳۶۳ میلادی، پس از لشکرکشی ژولیان، امپراتور روم، به قلمرو ساسانی و مرگ او در جریان عقب‌نشینی، جانشینش یوویان با شاپور دوم پیمان صلح بست. بر اساس این پیمان، روم برخی مناطق و شهرهای مهم، از جمله نصیبین، را واگذار کرد و نفوذ ساسانیان در بخش‌هایی از ارمنستان و گرجستان تقویت شد. این توافق، یکی از دستاوردهای مهم سیاست خارجی شاپور دوم بود.

دین و قدرت در ایران ساسانی

در ایران این دوره، زرتشتی‌گری جایگاهی مهم در ایدئولوژی سلطنت داشت و روحانیان زرتشتی در امور مذهبی و گاه سیاسی اثرگذار بودند. با این حال، جامعه ساسانی تنها از زرتشتیان تشکیل نشده بود. مسیحیان، یهودیان و پیروان سنت‌های دینی دیگر نیز در قلمرو آن زندگی می‌کردند.

رابطه دولت ساسانی با این جوامع همیشه یکسان نبود. شرایط سیاسی، جنگ با روم و نگرانی درباره وفاداری برخی گروه‌ها می‌توانست بر سیاست مذهبی حکومت تأثیر بگذارد. در بعضی دوره‌ها، مسیحیان با فشار و محدودیت روبه‌رو شدند؛ به‌ویژه هنگامی که رقابت ایران و روم رنگ مذهبی بیشتری پیدا می‌کرد.

در این میان، ایران همچنان محل رفت‌وآمد بازرگانان، دانشمندان، دیپلمات‌ها و مسافران بود. موقعیت جغرافیایی آن میان مدیترانه، آسیای مرکزی و هند، ساسانیان را به بازیگری مهم در شبکه ارتباطی جهان تبدیل می‌کرد.

روم؛ امپراتوری بزرگی که در حال دگرگونی بود

در همان زمانی که شاپور دوم قدرت ایران را تقویت می‌کرد، امپراتوری روم نیز وارد مرحله‌ای تازه از تاریخ خود می‌شد.

روم هنوز قلمرویی عظیم داشت، اما اداره چنین سرزمین گسترده‌ای دشوار شده بود. اختلاف‌های سیاسی، جنگ‌های مرزی، هزینه ارتش و مشکلات جانشینی، امپراتوران را وادار می‌کرد که شیوه حکومت‌داری خود را تغییر دهند.

یکی از مهم‌ترین دگرگونی‌ها، در دوران کنستانتین رخ داد.

کنستانتین و تغییر جایگاه مسیحیت

در اوایل قرن چهارم میلادی، مسیحیت دیگر تنها یک آیین کوچک در شهرهای امپراتوری نبود. جوامع مسیحی در بخش‌های مختلف روم حضور داشتند و به‌تدریج نقش اجتماعی بیشتری پیدا می‌کردند.

در سال ۳۱۳ میلادی، کنستانتین و لیسینیوس با توافقی که معمولاً با نام فرمان میلان شناخته می‌شود، آزادی عمل مذهبی را در امپراتوری گسترش دادند و شرایط مسیحیان را بهبود بخشیدند. این رویداد به معنای رسمی شدن مسیحیت به‌عنوان دین دولتی روم نبود؛ چنین جایگاهی بعدها، در سال ۳۸۰ میلادی، در دوران تئودوسیوس یکم و با فرمان تسالونیکی به یکی از شاخه‌های مسیحیت نیقیه‌ای داده شد.

کنستانتین همچنین شهر بیزانتیوم را گسترش داد و آن را به پایتختی تازه تبدیل کرد. این شهر که بعدها قسطنطنیه نام گرفت و امروز استانبول نامیده می‌شود، در موقعیتی راهبردی میان اروپا و آسیا قرار داشت.

انتقال مرکز قدرت به قسطنطنیه فقط ساخت یک پایتخت جدید نبود؛ این تصمیم نشان می‌داد که بخش شرقی امپراتوری، با شهرهای ثروتمند و موقعیت جغرافیایی مهم خود، اهمیت فزاینده‌ای پیدا کرده است.

دو مسیر متفاوت برای روم

در اواخر قرن چهارم، پس از مرگ تئودوسیوس یکم در سال ۳۹۵ میلادی، اداره امپراتوری میان دو دربار تقسیم شد: روم غربی و روم شرقی.

این تقسیم به معنای ناپدید شدن فوری امپراتوری واحد روم نبود، اما دو بخش به‌تدریج مسیرهای سیاسی و نظامی متفاوتی را دنبال کردند.

روم شرقی، با مرکزیت قسطنطنیه، از شهرهای مهم، درآمدهای تجاری و موقعیت دفاعی مناسبی برخوردار بود. در مقابل، روم غربی با مشکلات فزاینده‌ای روبه‌رو شد. فشارهای نظامی در مرزها، رقابت فرماندهان، بحران‌های سیاسی و کاهش توان حکومت مرکزی، دفاع از قلمرو غربی را دشوارتر کرد.

با این همه، سقوط روم غربی اتفاقی ناگهانی و تک‌علتی نبود. این فرایند طی دهه‌ها شکل گرفت و نتیجه مجموعه‌ای از بحران‌های سیاسی، نظامی، اقتصادی و اجتماعی بود.

هون‌ها؛ موجی از شرق که مرزهای اروپا را لرزاند

در اواخر قرن چهارم میلادی، قدرت گرفتن هون‌ها به یکی از عوامل مهم تغییرات اوراسیا تبدیل شد.

هون‌ها گروه‌هایی کوچ‌نشین و جنگاور بودند که با سواره‌نظام متحرک و تیراندازان ماهر شناخته می‌شدند. حرکت آن‌ها به سمت غرب، فشار بر دیگر اقوام را افزایش داد. برخی از این اقوام به مرزهای روم نزدیک شدند و بعضی برای یافتن سرزمین امن‌تر به قلمرو امپراتوری وارد شدند.

یکی از پیامدهای این تحولات، بحران گوت‌ها در مرز دانوب بود. در سال ۳۷۸ میلادی، ارتش روم در نبرد آدریانوپل از گوت‌ها شکست سختی خورد و امپراتور والنس نیز در این نبرد کشته شد. این شکست نشان داد که ارتش روم دیگر همیشه نمی‌تواند با روش‌های پیشین، مرزهای خود را ایمن نگه دارد.

البته هون‌ها تنها عامل بحران روم نبودند. تصمیم‌های سیاسی نادرست، اختلاف‌های داخلی و دشواری مدیریت اقوام مهاجر نیز نقش مهمی داشتند. با این حال، قدرت گرفتن هون‌ها و جابه‌جایی اقوام مختلف، فشار تازه‌ای بر نظام سیاسی روم وارد کرد. <Cite refs={[“turn578604search2″,”turn578604search4”]}/>

آتیلا؛ مردی که روم را به پرداخت خراج وادار کرد

در نیمه نخست قرن پنجم میلادی، آتیلا به چهره برجسته قدرت هون‌ها تبدیل شد. او از سال ۴۳۴ تا ۴۵۳ میلادی حکومت کرد و با ترکیبی از نیروی نظامی، تهدید و مذاکره، نفوذ گسترده‌ای در بخش‌هایی از اروپا ایجاد کرد.

آتیلا بارها به قلمرو روم شرقی حمله کرد و از دربار آن خراج و امتیاز گرفت. در سال ۴۵۱ میلادی، به سرزمین‌های روم غربی در منطقه گل، تقریباً برابر با بخش‌هایی از فرانسه امروزی، لشکر کشید. در نبرد دشت‌های کاتالائونی، نیروهای هون با ائتلافی از رومیان و متحدان ژرمنی آن‌ها روبه‌رو شدند و پیشروی آتیلا متوقف شد.

سال بعد، او به شمال ایتالیا حمله کرد، اما از آنجا عقب نشست. آتیلا در سال ۴۵۳ میلادی درگذشت و حکومت هون‌ها خیلی زود با اختلاف‌های داخلی و شورش مردمان تابع روبه‌رو شد.

قدرت هون‌ها پایدار نماند، اما اثر حرکت آن‌ها بر اروپا عمیق بود. این تحولات به جابه‌جایی اقوام، تغییر مرزها و تضعیف بیشتر ساختار سیاسی روم غربی کمک کرد. <Cite refs={[“turn578604search2″,”turn578604search4”]}/>

چین؛ سرزمینی میان چندین حکومت رقیب

در حالی که روم و ایران برای حفظ قدرت خود تلاش می‌کردند، چین نیز دوره‌ای از چندپارگی سیاسی را می‌گذراند.

با فروپاشی دودمان جین غربی در اوایل قرن چهارم میلادی، شمال چین به صحنه رقابت حکومت‌های متعدد تبدیل شد. این دوره که با عنوان «شانزده پادشاهی» شناخته می‌شود، در واقع شاهد ظهور حکومت‌های بیشتری از شانزده دولت بود. گروه‌های مختلف با پیشینه‌های قومی و سیاسی متفاوت، قدرت را در مناطق گوناگون به دست گرفتند.

در جنوب، دودمان جین شرقی به حیات خود ادامه داد و در سال ۴۲۰ میلادی جای خود را به دودمان لیو سونگ داد. به این ترتیب، شمال و جنوب چین برای مدتی طولانی زیر فرمان حکومت‌های جداگانه باقی ماندند.

این چندپارگی به معنای توقف کامل زندگی فرهنگی و اقتصادی نبود. مردم همچنان کشاورزی می‌کردند، شهرها و مراکز فرهنگی فعالیت داشتند و مهاجرت از شمال به جنوب، جمعیت و سنت‌های فرهنگی را در مناطق مختلف جابه‌جا می‌کرد.

در سال ۴۳۹ میلادی، دودمان وی شمالی توانست بخش بزرگی از شمال چین را دوباره متحد کند؛ رویدادی که مرحله تازه‌ای از تاریخ سیاسی چین را رقم زد.

هند؛ شکوفایی علم، هنر و ادبیات در عصر گوپتا

در جنوب آسیا، داستانی متفاوت جریان داشت. در بخش‌هایی از هند، امپراتوری گوپتا به یکی از قدرت‌های مهم منطقه تبدیل شد و در دوره برخی از فرمانروایانش، زمینه مناسبی برای رشد هنر، ادبیات و دانش پدید آمد.

چاندراگوپتا دوم، که از حدود سال ۳۷۵ تا ۴۱۵ میلادی حکومت کرد، قلمرو و نفوذ گوپتاها را گسترش داد. در این دوره، دربار سلطنتی و مراکز شهری از فعالیت‌های ادبی و هنری حمایت می‌کردند و سنت‌های فکری گوناگون در جامعه حضور داشتند.

دوره گوپتا گاهی «عصر طلایی هند» نامیده می‌شود؛ عنوانی که به دستاوردهای چشمگیر فرهنگی و علمی اشاره دارد، اما نباید آن را به معنای رفاه یکسان همه مردم یا نبود جنگ و نابرابری دانست.

در همین قرن‌ها، سنت‌های هندو و بودایی در بخش‌های مختلف هند و فراتر از آن گسترش داشتند. راه‌های تجاری، سفرهای مذهبی و رفت‌وآمد بازرگانان، ارتباط هند را با آسیای مرکزی، چین و سرزمین‌های اقیانوس هند تقویت می‌کردند.

با این حال، در قرن پنجم، فشار گروه‌های مهاجم از شمال‌غرب و دشواری‌های سیاسی، موقعیت گوپتاها را پیچیده‌تر کرد. در ادامه این روند، قدرت مرکزی آن‌ها به‌تدریج تضعیف شد.

دین‌ها و باورها؛ جهانی با مرزهای مذهبی تازه

قرن چهارم و پنجم میلادی فقط دوره تغییر حکومت‌ها نبود؛ باورهای دینی نیز نقش فزاینده‌ای در زندگی سیاسی و اجتماعی پیدا کردند.

در امپراتوری روم، مسیحیت از آیینی که پیروانش در دوره‌هایی با محدودیت روبه‌رو بودند، به دینی برخوردار از حمایت حکومت تبدیل شد. کلیساها گسترش یافتند و بحث درباره آموزه‌های مسیحی در شوراهای مذهبی و میان رهبران دینی ادامه پیدا کرد.

در ایران ساسانی، زرتشتی‌گری از حمایت سلطنت برخوردار بود، اما مسیحیان و یهودیان نیز در شهرها و مناطق مختلف زندگی می‌کردند. رقابت ایران و روم گاهی باعث می‌شد پیروان مسیحیت در ایران با بدگمانی سیاسی مواجه شوند؛ هرچند شرایط در همه دوره‌ها و مناطق یکسان نبود.

در هند، سنت‌های هندو و بودایی به حیات خود ادامه دادند و در چین نیز بودیسم به‌تدریج پیروان بیشتری پیدا کرد. مسیرهای تجاری و رفت‌وآمد راهبان و مسافران، انتقال باورها و اندیشه‌ها را تسهیل می‌کرد.

بنابراین، جهان این دو قرن نه یک جهان با دین واحد، بلکه مجموعه‌ای از جوامع با سنت‌های مذهبی متفاوت بود؛ سنت‌هایی که گاهی در کنار یکدیگر زندگی می‌کردند و گاهی درگیر رقابت و تنش می‌شدند.

تجارت و جاده ابریشم؛ پیوندی فراتر از مرزهای امپراتوری‌ها

با وجود جنگ‌ها و بحران‌های سیاسی، ارتباط میان شرق و غرب متوقف نشد.

جاده ابریشم نامی امروزی برای مجموعه‌ای از مسیرهای زمینی و شبکه‌های تجاری بود که چین را از طریق آسیای مرکزی به ایران، خاورمیانه و نواحی مدیترانه پیوند می‌داد. در کنار این راه‌ها، مسیرهای دریایی اقیانوس هند و خلیج فارس نیز اهمیت داشتند.

ابریشم چین، کالاهای هندی، محصولات کشاورزی، فلزات، سنگ‌های قیمتی و کالاهای لوکس در شبکه‌های مختلف مبادله می‌شدند. البته همه این کالاها از یک مسیر واحد عبور نمی‌کردند و تجارت به شبکه‌ای از واسطه‌ها و مراکز منطقه‌ای وابسته بود.

ایران ساسانی به دلیل موقعیت جغرافیایی خود می‌توانست از تجارت میان شرق و غرب بهره ببرد. شهرهای مهم و راه‌های ارتباطی آن، پیوند میان بین‌النهرین، فلات ایران و آسیای مرکزی را تقویت می‌کردند.

این شبکه‌ها تنها کالاها را جابه‌جا نمی‌کردند؛ داستان‌ها، فناوری‌ها، اندیشه‌های دینی و دانش نیز همراه مسافران و بازرگانان حرکت می‌کردند. حتی زمانی که مرزهای سیاسی تغییر می‌کرد، بسیاری از این ارتباط‌ها با شکل‌ها و مسیرهای تازه ادامه می‌یافتند.

سال ۴۷۶ میلادی؛ پایان امپراتوری روم غربی

در نیمه دوم قرن پنجم، روم غربی دیگر آن قدرت یکپارچه گذشته نبود. فرمانروایان ضعیف، رقابت فرماندهان نظامی، وابستگی به نیروهای متحد و فشارهای خارجی، حکومت مرکزی را آسیب‌پذیر کرده بودند.

در سال ۴۷۶ میلادی، اودوآکر، فرماندهی که در ایتالیا قدرت گرفته بود، آخرین امپراتور غربی، رومولوس آگوستولوس، را برکنار کرد. این رویداد معمولاً نشانه پایان امپراتوری روم غربی در نظر گرفته می‌شود.

اما باید به یک نکته مهم توجه کرد: زندگی در قلمرو سابق روم با این رویداد متوقف نشد. شهرها، قوانین، زبان لاتین، سنت‌های اداری و نهادهای کلیسایی به شکل‌های گوناگون به حیات خود ادامه دادند. همچنین امپراتوری روم شرقی، با مرکزیت قسطنطنیه، پابرجا ماند و قرن‌ها بعد نیز ادامه یافت.

به همین دلیل، سال ۴۷۶ میلادی را می‌توان یک نقطه عطف مهم دانست، نه مرزی ناگهانی که در آن تمام جهان باستان ناپدید شد.

در غرب اروپا، پادشاهی‌های تازه‌ای شکل گرفتند که بخشی از ساختارها و سنت‌های رومی را حفظ کردند و در عین حال، نظم سیاسی جدیدی به وجود آوردند. مورخان از این تحولات برای توضیح گذار از جهان باستان به اروپای قرون وسطی استفاده می‌کنند.

پایان قرن پنجم؛ جهانی متفاوت از آغاز قرن چهارم

وقتی به پایان قرن پنجم میلادی می‌رسیم، جهان دیگر همان جهان ابتدای این روایت نیست.

امپراتوری روم غربی سقوط کرده، اما روم شرقی همچنان قدرت مهمی است. شاهنشاهی ساسانی پابرجاست، هرچند در مرزهای خود با چالش‌های گوناگون روبه‌روست. چین همچنان درگیر رقابت میان حکومت‌هاست و در هند، قدرت گوپتاها رو به ضعف می‌رود.

در اروپا، مهاجرت اقوام و شکل‌گیری پادشاهی‌های تازه، نقشه سیاسی را تغییر داده است. مسیحیت در بخش بزرگی از جهان مدیترانه جایگاهی نهادینه پیدا کرده و شبکه‌های تجاری همچنان سرزمین‌های دور را به هم پیوند می‌دهند.

مهم‌ترین نکته این است که هیچ تمدنی در خلأ زندگی نمی‌کرد. جنگ در مرزهای یک امپراتوری می‌توانست مردم را به حرکت وادارد، مهاجرت می‌توانست سیاست یک سرزمین دیگر را تغییر دهد و تجارت می‌توانست اندیشه‌ها و باورها را از قاره‌ای به قاره دیگر منتقل کند.

تاریخ جهان در قرن چهارم و پنجم میلادی، داستان یک پایان ساده نیست؛ داستان دگرگونی نظمی قدیمی و شکل‌گیری جهان تازه‌ای است که آثار آن در سده‌های بعد نیز دیده شد.

خط زمانی مهم‌ترین رویدادهای قرن چهارم و پنجم میلادی

پرسش‌های متداول درباره تاریخ جهان در قرن چهارم و پنجم میلادی

در قرن چهارم و پنجم میلادی چه اتفاقات مهمی رخ داد؟

در این دوره، شاهنشاهی ساسانی و روم به رقابت ادامه دادند، مسیحیت در امپراتوری روم جایگاه رسمی پیدا کرد، هون‌ها و دیگر اقوام مهاجر بر مرزهای اروپا فشار وارد کردند، چین دوره‌ای از چندپارگی را گذراند و امپراتوری گوپتا در هند به شکوفایی فرهنگی رسید. در سال ۴۷۶ میلادی نیز آخرین امپراتور روم غربی برکنار شد.

شاپور دوم چه نقشی در تاریخ ایران داشت؟

شاپور دوم یکی از طولانی‌مدت‌ترین پادشاهان ساسانی بود. او در جنگ‌های طولانی با روم شرکت داشت، نفوذ ایران را در برخی مناطق مرزی تقویت کرد و پس از لشکرکشی ژولیان در سال ۳۶۳ میلادی، در پیمان صلح با روم به امتیازهای مهمی دست یافت.

چرا امپراتوری روم غربی سقوط کرد؟

سقوط روم غربی نتیجه مجموعه‌ای از عوامل بود؛ از جمله بحران‌های سیاسی، اختلاف بر سر جانشینی، فشارهای نظامی، مهاجرت اقوام، مشکلات مالی و کاهش توان حکومت مرکزی. برکناری رومولوس آگوستولوس در سال ۴۷۶ میلادی معمولاً نشانه نمادین این پایان به شمار می‌رود.

آتیلا چه کسی بود و چرا مشهور شد؟

آتیلا فرمانروای هون‌ها در نیمه نخست قرن پنجم میلادی بود. او با لشکرکشی به قلمرو روم شرقی و غربی، دریافت خراج و ایجاد ائتلاف‌های نظامی، به یکی از قدرتمندترین چهره‌های سیاسی اروپا در زمان خود تبدیل شد.

آیا با سقوط روم غربی، امپراتوری روم کاملاً از بین رفت؟

خیر. در سال ۴۷۶ میلادی، حکومت امپراتوری در غرب پایان یافت، اما امپراتوری روم شرقی با پایتختی قسطنطنیه ادامه پیدا کرد. این حکومت بعدها در تاریخ با نام امپراتوری بیزانس شناخته شد.

جاده ابریشم در این دوره چه اهمیتی داشت؟

جاده ابریشم شبکه‌ای از مسیرهای تجاری بود که چین، آسیای مرکزی، ایران و مناطق مدیترانه را به هم پیوند می‌داد. این مسیرها در کنار تجارت کالا، به انتقال فناوری، دانش، باورهای مذهبی و فرهنگ نیز کمک می‌کردند.

منابع پیشنهادی برای مطالعه بیشتر

• مقاله تاریخ هخامنشیان و امپراتوری‌های باستان
• مقاله تاریخ اشکانیان و جنگ‌های ایران و روم
• امپراتوری روم غربی
• تاریخ چین باستان
• تمدن هند و امپراتوری گوپتا